सातवी भूगोल,6.नैसर्गिक प्रदेश

गाळलेल्या जागी कंसांतील योग्य पर्याय लिहा :

उत्तरे : 

(१) हिवाळी पर्जन्य हे भूमध्य सागरी प्रदेशाचे वैशिष्ट्य आहे.

(२) भारताचा बहुतांश भाग हा मोसमी प्रदेशात मोडतो. 

(३) उष्ण वाळवंटी प्रदेशात निवडुंग ही वनस्पती प्रामुख्याने आढळते.

प्रश्न .  पुढील विधाने लक्षपूर्वक वाचा. चूक असल्यास विधाने दुरुस्त करून पुन्हा लिहा :

(৭) पश्चिम युरोपीय प्रदेशांतील लोक सौम्य व उबदार हवामानामुळे उत्साही नसतात.

उत्तर : चूक.      पश्चिम  युरोपीय प्रदेशांतील लोक सौम्य व उबदार हवामानामुळे उत्साही असतात.

(२) प्रेअरी प्रदेशाला जगातील गव्हाचे कोठार’म्हणतात.

उत्तर : बरोबर,

(३) भूमध्य सागरी प्रदेशातील झाडांची पाने मेणचट असतात आणि झाडांची साल फार जाड़ असते. झाडांतील पाण्याचे बाष्पीभवन जास्त होते.

उत्तर : चूक, भूमध्य सागरी प्रदेशातील झाडांची पाने मेणचट असतात आणि झाडांची साल फार जाड असते. झाडांतील पाण्याचे बाष्पीभवन कमी होते.

(४) उष्ण वाळवंटी प्रदेशात ‘उंट’ हा महत्त्वाचा प्राणी आहे, कारण तो अन्नपाण्याशिवाय दीर्षकाळ राहतो, तसेच तो वाहतुकीसाठी उपयोगी आहे.

उत्तर : बरोबर.

(५) वाघ, सिंह यांसारखे मांसभक्षक प्राणी विषुववृत्तीय प्रदेशांत जास्त आढळतात.

उत्तर : चूक. वाघ, सिंह यांसारखे मांसभक्षक प्राणी मोसमी प्रदेशात व गवताळ ( सुदान) प्रदेशात जास्त आढलतात.

प्रश्न . पूढील प्रश्नांची प्रत्येकी एका वाक्यात उत्तरे लिहा :

(१) शीत पट्ट्यातील नैसर्गिक प्रदेश कोणते ?

उत्तर : टुंड़ा प्रदेश व तैगा प्रदेश है शीत पट्यातील नैसर्गिक प्रदेश होत.

(२) गवताळ प्रदेशात प्रामुख्याने कोणत्या जमातीचे लोक राहतात?

उत्तर : गवताळ प्रदेशात प्रामुख्याने झुलू, हौसा, मसाई इत्यादी जमातीचे लोक राहतात.

(३) त्से-त्से माश्या प्रामुख्याने कोणत्या प्रदेशात आढळतात?

उत्तर : त्से-त्से माश्या प्रामुख्याने विषुववृत्तीय प्रदेशात आढळतात.

(४) उष्ण वाळवंटी प्रदेशात कोणत्या ठिकाणी शेती केली जाते ?

उत्तर : उष्ण वाळवंटी प्रदेशात मरूदधाने व नदयांची खोरी या ठिकाणी शेती केली जाते.

(५) भूमध्य सागरी प्रदेशात कोणत्या संस्कृतींचा विकास झाला ?

उत्तर : भूमध्य सागरी प्रदेशात ग्रीक य रोमन संस्कृतींचा विकास झाला.

(६) तैगा प्रदेशाचा विस्तार कोणत्या अक्षवृत्तांच्या दरम्यान आहे ?

उत्तर : तैगा प्रदेशाचा विस्तार सुमारे ५५ ते ६५’ उत्तर अक्षवृत्तांच्या दरम्यान आहे.

प्रश्न. पुढील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे लिहा :

(१) सुदान प्रदेशातील कोणतेही तीन तृणभक्षक प्राणी सांगा. त्यांच्या स्वसंरक्षणासाठी निसर्गाने कोणती व्यवस्था केली आहे ?

उत्तर : (अ) सुदान प्रदेशातील तीन तृणभक्षक प्राणी : जिराफ, झेब्रा, कांगारू.

(ब) स्वसंरक्षणासाठी निसर्गने केलेली व्यवस्था : सुदान प्रदेशातील तृणभक्षक प्राण्यांना निसर्गाने चपळ पाय दिले आहेत. मांसभक्षक प्राण्यांनी शिकारीसाठी हल्ला केला असता, तृणभक्षक प्रायांना त्यांच्या चपळ पायांनी मासभक्षक प्राण्यांपासून अत्यंत वेगात दूर पळणे शक्य होते व त्यामुळे त्यांना स्वतःच्या जीवाचे रक्षण करता येते.

(२) मोसमी प्रदेशांखाली दिलेली वैशिष्टये कोणती?

उत्तर : मोसमी प्रदेशांखाली दिलेली महत्वाची वैशिष्टे पुढीलप्रमाणे होत : 

(१) हवामानाशी संबंधित वैशिष्ट्ये : मोसमी प्रदेशात उन्हाल्यातील सरासरी तापमान सुमारे २७’ से. ते ३२’ से असते. हिवाळयातील तापमान सुमारे १५ से ते २४ से असते. मोसमी प्रदेशात नैऋत्य मान्सून वारयापासून ठरावीक ऋतूंत पाऊस पडतो. पावसाचे प्रमाण सरासरी २५० ते २५०० मिमी असते. या प्रदेशात पावसाचे असमान व अनिश्चित वितरण आढळून येते

(२) नैसर्गिक वनस्पतींशी संबंधित वैशिष्ट्ये : मोसमी प्रदेशात पानझडी व निमसदाहरित वने आढळतात. या प्रदेशात पावसाच्या वितरणानुसार वनस्पती प्रकार दिसून येतात. 

(३) मानवी जीवनाशी संबंधित वैशिष्ट्ये : मोसमी प्रदेशात अनेक लहान लहान असंख्य खेडी आढळतात. या प्रदेशातील लोकांच्या अन्नात व पोशाखात विविधता आदळते. या प्रदेशातील बहुतांश लोकसंख्या प्रामुख्याने प्राथमिक व्यवसायांत गुंतलेली आढळते. या प्रदेशातील बहुतांश लोकांचा शेती हा मुख्य व्यवसाय आहे.

(३) मोसमी प्रदेशाचे स्थान सांगा. या प्रदेशात प्रामुख्याने कोणत्या भूभागांचा समावेश होतो?

उत्तर : (अ) मोसमी प्रदेशाचे स्थान : मोसमी प्रदेशाचे स्थान हे विषुववृत्ताच्या उत्तरेस व दक्षिणेस १०° ते ३०° अक्षृत्तांच्या दरम्यान आहे. (ब) मोसमी प्रदेशात समाविष्ट होणारे भूभाग : मोसमी प्रदेशात प्रामुख्याने भारत, फिलिपाइन्स, वेस्ट इंडिज, उत्तर ऑस्ट्रेलिया, पूर्व आफ्रिका, मध्य अमेरिका इत्यादी भूभागांचा समावेश होतो.

(४) मोसमी प्रदेशातील प्राणिजीवनाची माहिती लिहा.

उत्तर : (१) मोसमी प्रदेशात विविध प्रकारचे प्राणी व पक्षी आढळतात. (२) या प्रदेशात प्रामुख्याने वाघ, सिंह, बिबट्या, हत्ती, लांडगे, रानडुकरे, माकडे, साप इत्यादी वन्य प्राणी आढळतात. याशिवाय गाई, म्हशी, शेळया, घोडे हे पाळीव प्राणी आढळतात. (३) याशिवाय मोर, कोकीळ इत्यादी वन्य पक्षी आढळतात.

(५) वाघ, सिंहासारखे प्राणी विषुववृत्तीय वनांच्या प्रदेशांत का आढळत नाहीत ?

उत्तर : (१) वाघ, सिंह यांसारखे प्राणी तृणभक्षक प्राण्यांची शिकार करतात. तृणभक्षक प्राणी हे प्रामुख्याने मोसमी प्रदेशात व गवताळ प्रदेशांत मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. परिणामी वाघ, सिंह यांसारखे प्राणी मोसमी प्रदेशात व गवताळ प्रदेशांत मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. (२) विषुववृत्तीय वनांमध्ये खूप उंच वृक्ष आढळतात व येथे गवताचे प्रमाण कमी असते. त्यामुळे विषुववृत्तीय प्रदेशात तृणभक्षक प्राणी आढळत नाहीत. त्यामुळे वाघ, सिंहासारखे प्राणी विषुववृत्तीय वनांच्या प्रदेशांत आढळत नाहीत.

(६) नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या सुयोग्य वापराविषयी माहिती लिहा.

उत्तर : (१) वेगवेगळ्या नैसर्गिक प्रदेशांत विविध प्रकारचे पर्यावरण व नैसर्गिक साधनसंपत्ती उपलब्ध असते (२) नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर हा त्या त्या प्रदेशांतील विज्ञानाच्या आणि तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीवर अवलंबून असतो (३) त्याचप्रमाणे त्या प्रदेशाचा इतिहास व सांस्कृतिक जडणघडण यांचाही नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या वापरावर व परिणामी तेथील लोकजीवनावर प्रभाव असतो. (४) नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर केवळ मानवाचेच नव्हे तर पृथ्वीवरील इतर सर्वच सजीवांचे जीवन अवलंबून असते. (५) त्यामुळे नैसर्गिक प्रदेशातील साधनसंपत्तीचा वापर करताना आपल्याबरोबरच इतर सजीवांचा देखील विचार करणे आवश्यक आहे.

प्रश्न . पुढील विधानांची भौगोलिक कारणे लिहा :

(৭) मोसमी प्रदेशात प्रामुख्याने शेती व्यवसाय करतात.

उत्तर : (१) मोसमी प्रदेशात नैॠ्रत्य मान्सून वान्यांपासून ठरावीक ऋतूंत पाऊस पडतो. या प्रदेशात सरासरी २५० ते २५०० मिमी पाऊस पडतो. (२) या प्रदेशात उन्हाळ्यातील सरासरी तापमान सुमारे २७° से ते ३२’ से असते व हिवाळ्यातील तापमान सुमारे १५’ से ते २४” से असते. मोसमी प्रदेशातील ही पजन्याची व तापमानाची स्थिती अनेक पिकांच्या वाढीसाठी अनुकूल ठरते. त्यामुळे मोसमी प्रदेशात प्रामुख्याने शेती व्यवसाय करतात.

(२) विषुववृत्तीय वनांतील वृक्ष उंच वाढतात.

उत्तर : (१) विषुववृत्तीय प्रदेशात वार्षिक सरासरी तापमान २७ से व उन्हाळ्यातील सरासरी तापमान सुमारे ३०° से असते. (२) या प्रदेशात वर्षभर पाऊस पडतो व पावसाचे प्रमाण हे सरासरी २५०० ते ३००० मिमी असते. (३) या प्रदेशात सूर्यकिरणे लंबरूप पडतात. भरपूर सूर्यप्रकाश व भरपूर पाऊस या वैशिष्ट्यांमुळे या प्रदेशातील वनस्पती झपाटयाने व दाटीवाटीने वाढतात. (४) परिणामी जास्तीत जास्त सूर्यप्रकाश मिळवण्यासाठी विषुववृत्तीय वनांतील वृक्ष उंच वाढतात.

(3)टुंड्रा प्रदेशात वनस्पती जीवन अल्पकाळ टिकणारे असते.

उत्तर : (१) टुंड्रा प्रदेशातील हिवाळ्यातील सरासरी तापमान सुमारे २०” ते ३० से असते. हवामानाची ही स्थिती वनस्पतीच्या वाढीसाठी पोषक नसते. (२) टुंड्रा प्रदेशातील ऊहाळ्यातील सरासरी तापमान सुमारे १० से असते.या कालावधीत सूर्यप्रकाश मिळाल्यामुळे छोटी झुडपे, गवत इत्यादी वनस्पती वाढतात. परंतु हिवाळयात या वनस्पती अतिशय थंड हवामानामुळे नष्ट होतात. त्यामुळे टुंड्रा प्रदेशात वनस्पती जीवन अल्पकाळ टिकनारे असते.

प्रश्न . टिपा लिहा :

(१) टुंड्रा  प्रदेशाचे स्थान, प्रदेश व हवामान,

उत्तर : (अ) स्थान व प्रदेश : (१) स्थान : टूंडा प्रदेशाचे स्थान सुमारे ६५ ते ९० उत्तर अक्षवृताच्यादरम्यान आहे (२) प्रदेश या प्रदेशात ग्रीनलंड उत्तर केंनडा, उत्तर युरोप, उत्तर आशीया इत्यादी भूभागांचा/ देशांचा/प्रदेशांचा समावेश होतो.(ब) हवामान : (१) तापमान : टुंड्रा प्रदेशातील उन्हाल्यातील सरासरी तापमान सुमारे १० से व हिवाळयातील सरासरी तापमान सुमारे -२० ते -३० से असते. (२) पर्जन्य : या प्रदेशातील सरासरी पर्जन्याचे प्रमाण सुमारे २५ मिमी ते ३०० मिमी आहे. (३) इतर वैशिष्टथे : या प्रदेशात वर्षभर अतिशय थंड हवामान असते.

(२) टुंड्रा प्रदेशातील नैसर्गीक वनस्पती, प्राणिजीवन व मानवी जीवन.

उत्तर : (अ) नैसर्गिक वनस्पती : टुंड्राप्रदेशात अल्पकाळ टिकणाऱ्या वनस्पती आढळतात त्यांत प्रामुख्याने छोटी झुडपे, खुरटे गवत, फुले, शेवाळ, दगडफूल इत्यादी वनस्पतींचा समावेश होतो. (ब) प्राणिजीवन: टुंड्रा प्रदेशात प्रामुख्याने कॅरियू, रेनडिअर, धुवीय अस्वल. कोल्हा, सील मासे व वॉलरस मासे इत्यादी प्राणी आढळतात.(क) मानवी जीवन : (१) व्यवसाय : टुंड्रा प्रदेशातील लोकांचे शिकार व मासेमारी हे मुख्य व्यवसाय आहेत. (२) घरे : येथील लोक कातड्याचे तंबू (ट्युपिक) व इग्लू घरे यांत निवास करतात. (३) वाहतूक : येथील लोक वाहतुकीसाठी स्लेज गाडीचा वापर करतात. (४) लोकसंख्या : टुंड्रा प्रदेशात लोकसंख्या अतिविरळ आहे. या प्रदेशात स्किमो लोक राहतात.

(३) तैगा प्रदेशाचे स्थान, प्रदेश व हवामान,

उत्तर : (अ) स्थान व प्रदेश : (१) स्थान तैगा प्रदेशाचे स्थान सुमारे ५५’ ते ६५’ उत्तर अक्षवृत्तांच्या दरम्यान आहे. (२) प्रदेश : या प्रदेशात अलास्कापासून अटलांटिक महासागरापर्यंतचा भाग व युरेशियाचा भाग येतो.

(ब) हवामान : (१) तापमान : तैगा प्रदेशात उन्हाळधातील सरासरी तापमान सुमारे १५’ से ते २०” से व हिवाळयातील तापमान ० से पेक्षा कमी असते. (२) पर्जन्य : या भागातील सरासरी पर्जन्याचे प्रमाण सुमारे ३०० मिमी ते ५०० मिमी असते (३) इतर वैशिष्ट्ये: या भागात उन्हाळयात पाऊस पडतो व हिवाळयात हिमवृष्टी होते.

(४) तैगा प्रदेशातील नैसर्गिक वनस्पती, प्राणिजीवन व मानवी जीवन,

उत्तर : (अ) नैसर्गिक वनस्पती : तैगा प्रदेशात प्रामुख्याने सूचिपर्णी वने आढळतात या वनांतील झाडाची पाने ही अरूंद व टोकदार असतात व झाडांच्या फांदया  जमिनीकडे झुकलेल्या असतात. या वनातील झाडांचे लाकूड मऊ  हलके असते. या प्रदेशांतील वनांत प्रामुख्याने स्प्रूस फर पाइन  ही झाडे  आढळतात

(ब) प्राणिजीवन : तैगा प्रदेशात कैरीबू, एल्क, आर्मिन, बीदहर सिल्हहर फॉक्स, मिक, अस्वले इत्यादी प्राणी आढळतात थंडीपासून संरक्षण होण्यासाठी यांतील बहुतांश प्राण्यांच्या अंगावर दाट व मऊ केस असतात

(क) मानवी जीवन : (१) लोकसंख्या : तैगा प्रदेशात कमी लोकसंख्या आढळते. (२) व्यवसाय : येथील लोकाचा शिकार व लाकूडतोड है प्रमुख व्यवसाय आहेत. येथील लोक शेती व्यवसाय कमी करतात

(५) गवताळ प्रदेशाचे (स्टेप्स व प्रेअरी) स्थान, प्रदेश व हवामान.

उत्तर : (अ) स्थान व प्रदेश : (१) स्थान सुमारे ३०° ते ५५° उत्तर व दक्षिण अक्षवृत्तांच्या दरम्यान खंडांच्या आतील भागात गवताळ प्रदेश आढळून येतो. (२) विविध नावे : हे गवताळ प्रदेश विविध खंडांत/प्रदेशांत वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जातात. उदा., स्टेप्स (युरेशिया), व्हेल्ड (दक्षिण आफ्रिका), पंपास (दक्षिण अमेरिका), प्रेअरी (उत्तर अमेरिका), डाऊन्स (ऑस्ट्रेलिया) इत्यादी.

(ब) हवामान : (१) तापमान : गवताळ प्रदेशातील उन्हाळ्यातील सरासरी तापमान सुमारे २७ से व हिवाळ्यातील तापमान ० से पेक्षा कमी असते. (२) पर्जन्य : या भागातील सरासरी पर्जन्याचे प्रमाण सुमारे ४०० मिमी ते ६०० मिमी असते. या प्रदेशात बहुतेक पाऊस उन्हाळ्यात पडतो.

Leave a Reply