वाक्यप्रचार व त्यांचे अर्थ

वाक्प्रचार व त्यांचा अर्थ –
वाक्प्रचार हा शब्दशः सरळ असलेल्या अर्थापेक्षा एक वेगळाच अर्थ प्राप्त झालेला शब्दसमूह असतो.
उदा. रमाताईंनी त्यांच्या अमरला डोक्यावर बसवून ठेवल्यामुळे ,दिवसेंदिवस तो अधिकच हट्टी होत चालला आहे .
वरील वाक्यातील ‘डोक्यावर बसवून ठेवणे’ याचा अर्थ ‘डोक्यावर बसवणे’ असा शब्दशः सरळ अर्थ न होता ;
तर ‘ शेफारून ठेवणे’ , ‘लायकीपेक्षा अधिक महत्व देणे’ ,असा होतो.खोडी उलटणे – आपण केलेली खोडी अंगाशी येणे .
शाळा बुडवणे – शाळेला दांडी मारणे .
परवानगी मिळणे – मोकळीक मिळणे .
रक्ताचे पाणी करणे – खूप कष्ट करणे .
आभाळ ठेंगणे होणे – खूप आनंद होणे .
निरुत्तर होणे – एखाद्याच्या प्रश्नाने अबोल होणे .
पोटतिडकीने बोलणे – मनापासून कळकळीने बोलणे .
अचंबा वाटणे – आश्चर्य वाटणे ,नवल वाटणे .
डोळे पाणावणे – डोळ्यांत अश्रू दाटणे.
गहिवरून येणे – हृदय भावनेने भरून येणे .
कित्ता गिरवणे – एखादा वागेल तसे वागणे .
झटत राहणे- सतत प्रयत्न करणे
कडकडून भेटणे – घट्ट मिठी मारणे .
मायेचा वर्षाव करणे – खूप प्रेम करणे .
थंडीने कुडकुडणे – खूप थंडी वाजणे.
डोळा लागणे – झोप लागणे .
पोटात कावळे ओरडणे – खूप भूक लागणे .
टाळाटाळ करणे – एखादी गोष्ट करायची टाळणे .
कडाक्याची थंडी पडणे – खूप कडक थंडी पडणे .
आग्रह करणे – हट्ट करणे , हेका धरणे .
अंधार पडणे – रात्र होणे .
पाठ थोपटणे – शाबासकी होणे .
घामाघूम होणे – खूप घाम येणे .
काळजी वाटणे – खंत वाटणे .
शोध घेणे – हुडकणे .
देहभान विसरणे – स्वतःची जाणीव विसरणे ,गुंग होणे .
पाठलाग करणे – पाठोपाठ जाणे.
पदर पसरणे – दुवा मागणे .
मन भरून येणे – भावना दाटून येणे .
मन लालचावणे- एखादी गोष्ट हवीहवीशी वाटणे .
गायब होणे – नाहीसे होणे .
मनावर ताबा मिळवणे – संयम बाळगणे .
धुडकावून लावणे – नकार देणे .
नावाचा जप चालणे – सारखी सारखी एखादी गोष्ट आठवणे .
आनंद उतू जाणे – खूप आनंद होणे .
मोलमजुरी करणे – कष्टाची कामे करून पैसे मिळवणे .
धाडस दाखवणे – हिम्मत दाखवणे .
झुंज देणे – लढणे .
संवर्धन करणे – काळजीपूर्वक वाढवणे .
खडानखडा माहिती असणे – संपूर्ण माहिती असणे .
वावर असणे – हिंडणे –फिरणे .
गौरव करणे – सन्मान करणे .
गायब होणे – अदृश्य होणे .
डोळे टिपणे – अश्रू पुसणे .
रस्ता पार करणे – रस्ता ओलांडणे .
खुशीत मान डोलवणे – आनंदाने होकार देणे.
गलबलून येणे – गहिवरणे , मन भरून येणे .
छाती धडधडणे – जीव घाबराघुबरा होणे .
आर्जव करणे – विनंती करणे ,विनवणी करणे .
टिंगल करणे – मस्करी करणे ,खोडी करणे ,चेष्टा करणे .
निरीक्षण करणे – नीट पाहणे .
कुतूहल वाटणे – उत्सुकता निर्माण होणे .
आश्चर्य वाटणे – नवल वाटणे .
जोपासणे – निगा राखणे ,काळजी घेणे .
पाळत ठेवणे – नीट लक्ष ठेवणे .
सुळकी मारणे – सूर मारणे , झेप घेणे .
फन्ना उडवणे – पदार्थ खाऊन लगेच संपवणे .
फस्त करणे – सगळे खाऊन संपवणे .
आधार देणे – आश्रय देणे .
परोपकार करणे – दुसऱ्यांची मदत करणे .
उधळून देणे – विखरून टाकणे .
पसार होणे – पळून जाणे.
भरारी घेणे – झेप घेणे .
कानोसा घेणे – अंदाज घेणे .
वीरगती प्राप्त होणे – वीरमरण येणे .
रवानगी करणे – पाठवणे.
कारावास ठोठावणे – कैदेची शिक्षा देणे .
बंड पुकारणे – विरोधात उठाव करणे .
टिकाव लागणे – निभाव लागणे .
जेरीस आणणे – हैराण करणे .
संकल्प करणे – दृढ निश्चय करणे .
असंतोष निर्माण होणे – प्रचंड नाराजी निर्माण होणे ,चीड येणे .
रस घेणे – विशेष आवड असणे .
उरत धडधडणे – भीती वाटणे .
नजर चुकवणे – डोळ्याला डोळा न देणे , शरम वाटणे .
पोटात खड्डा पडणे – भीती वाटणे .
पाय लटलटू लागणे – घाबरून पाय थरथरणे .
कबूल करणे – मान्य करणे .
जीव भांड्यात पडणे – दिलासा मिळणे .
चलबिचल होणे – जीवाची घालमेल होणे .
ठणकावून सांगणे – ठामपणे सांगणे .
ऐपत नसणे – कुवत नसणे .
ढसाढसा रडणे – खूप रधूम ठोकणे – जोराने पळणे.
भरून येणे – गहिवरणे.
बदला घेणे – वचपा काढणे .
निर्धार करणे – ठाम निश्चय करणे.
भूमिगत होणे – लपून राहणे .
अटक करणे – कैद करणे.
बाळकडू मिळणे – लहानपणापासून संस्कार होणे.
प्रभाव असणे – ठसा असणे ,छाप पडणे.
सुगावा लागणे – माग मिळणे, पत्ता कळणे.
पाळत ठेवणे- मुद्दाम नजर ठेवणे.
अवगत होणे- माहित असणे.
सहभाग घेणे – सामील होणे.
धमकावणे – धमकी देणे.
प्रोत्साहित करणे- उत्तेजन देणे.
अवलंब करणे – अंगीकारणे ,स्वीकारणे.
प्रत्यय येणे – अनुभवास येणे .
प्राणांची आहुती देणे – बलिदान करणे.
अजरामर होणे- कायम स्मरणात राहणे .
दंग होणे- गुंग होणे ,मग्न होणे, गर्क होणे.
एकटक पाहणे – एकाच जागी स्थिर नजरेने पाहणे.
उगम होणे – सुरुवात होणे.
भेट घेणे – भेटायला जाणे (मुद्दाम ).
स्वागत करणे- सन्मानाने बोलावणे.
ओळख करून देणे – परिचय करून देणे.
पार पडणे – एखादे काम नीट पूर्ण होणे.
अभिनंदन करणे – कौतुक करणे ,शाबासकी देणे.
पोट धरून हसणे – मनमुराद खूप हसणे .
छंद लागणे – अति आवड निर्माण होणे .
नजरेत येणे – लक्षात येणे.
प्रोत्साहन मिळणे – उत्तेजन मिळणे .
परिवर्तन घडणे – बदल घडणे .
वळण मिळणे – कलाटणी मिळणे .
मुग्ध होणे- गुंग होणे .
संकल्प करणे – निश्चय करणे .
घरदार सोडणे – कुटुंबीयांपासून दूर राहणे.
त्याग करणे – सोडून देणे .
वनवास सोसणे – हालअपेष्टा सोसणे.
अधीर होणे- उत्सुक होणे.
सामसूम होणे – शांतता पसरणे.
सफल होणे – यशस्वी होणे.
फस्त करणे – खाऊन संपवणे.
आश्चर्य वाटणे – नवल वाटणे .
कूच करणे – पुढे निघणे.
कपाळावर हात मारणे – निराश होणे,हताश होणे.
काबाडकष्ट करणे – खूप मेहनत करणे.
जीव तुटणे – प्राण कळवळणे .
ऋण काढून सण करणे – ऐपत नसताना कर्ज काढून उत्सव करणे.
जीव तोडून सांगणे- तळमळीने बोलणे.
शब्दाला वजन नसणे – सांगण्याला किंमत नसणे.
त्याग करणे – सर्व सोडून देणे.
दंड भोगणे – शिक्षा भोगणे.
पसार होणे- पळून जाणे.
घाम गाळणे – कष्ट करणे.
पत्ता न लागणे – मागमूस नसणे.
पायावर डोके ठेवणे- नमस्कार करणे.
झिम्मड उडणे- गर्दी उसळणे.
पळ काढणे- पळून जाणे.
पायाखाली घालणे- अंतर कापणे,हिंडणे.
तडाखा देणे- मार देणे.
हाताच्या अंतरावर असणे – अगदी जवळ असणे.
भान सुटणे- लक्ष विचलित होणे,जाणीव नसणे.
मोडून पडणे- कोलमडून जाणे.
पंचाईत होणे- अडचण निर्माण होणे.
थक्क होणे – आश्चर्यचकित होणे.
पार करणे – पलीकडे जाणे.
गलका करणे – आरडाओरडा करणे, गोंधळ करणे.
लचांड निर्माण होणे – अडचण निर्माण होणे.
निरोप घेणे – निघून जाणे.
थरकाप उडणे – भीतीने अंग थरथरणे.
थंडीने काकडणे – थंडीमुळे अंग कापणे.
हुज्जत घालणे – वाद घालणे.
आरोप करणे – आळ घेणे,तक्रार करणे.
मनाला लागणे – वाईट वाटणे.
मनात घोळत राहणे – नेहमी आठवत राहणे.
कमी लेखणे – कमी महत्व देणे.
संधी चालून येणे – स्वतःहून मोका मिळणे.
स्वप्न साकार होणे- स्वप्न प्रत्यक्षात येणे.
विलंब लावणे – उशीर करणे.
रवाना करणे – पाठवणे.
प्रोत्साहन देणे – उत्तेजन देणे.
निधन होणे – मरण पावणे.
गुबगुबीत होणे – बाळसे येणे.
जीव गुंतणे- मन एखाद्या गोष्टीत अडकणे .
कपाळावर आठ्या येणे – नाराजी व्यक्त करणे.
वाया जाणे – फुकट जाणे.
आतुर असणे – उत्सुक होणे.
मेळ बसणे – सांगड घालणे.
कामाची कास धरणे – कामाला तयार असणे.
पोटाला घास मिळणे- खायला अन्न मिळणे.
अबाधित ठेवणे – बंधन न घालणे.
अंतर न देणे – दूर न ठेवणे.
पालनपोषण करणे – संगोपन करणे.
कुरकुर करणे – तक्रार करणे.
खंत न बाळगणे – काळजी न करणे.
हरखून जाणे – थोड्याशा यशाने आनंदित होणे.
न डगमगणे – न घाबरणे.
संकटाचे डोंगर उभे राहणे – खूप मोठे संकट येणे.
गाडा चालवणे – प्रपंच नेटाने करणे.
जीवन वाहून घेणे – सर्वस्व देणे.
नाव कमावणे – प्रसिद्ध पावणे.
स्थापना करणे – निर्माण करणे.
बेगमी करणे- भविष्यासाठी साठा करणे.
भारावून जाणे – प्रभावित होणे.
नियम पाळणे – अटी सांभाळणे.
नियंत्रण ठेवणे – ताबा ठेवणे.
आडवे होणे – झोपणे.
चेहरा उतरणे – नाराज होणे , वाईट वाटणे.
बोटांनी ओठ झाकणे – हसू लपवणे.
गाडग्यासारखे तोंड करणे – रुसून बसणे.
आरंभ करणे – सुरुवात करणे.
धूम पळणे – जोराने धावणे.
झडप घालणे – पकडण्यासाठी उडी घेणे.
नकार देणे – नाही म्हणणे.
बट्ट्याबोऴ होणे – सगळे बिघडून जाणे .
ठेंगा दाखविणे – चिडविण्यासाठी अंगठा दाखवणे .
टाळाटाळ करणे- मुद्दाम दुर्लक्ष करणे.
घाबरगुंडी उडणे- खूप घाबरणे.
विचारपूस करणे – चौकशी करणे.
कबूल करणे – मान्य करणे .
देखभाल करणे – सांभाळ करणे.
आकाश ठेंगणे वाटणे- खूप आनंद होणे.
सामील करणे – सहभागी करणे.
संमती दर्शवणे – मान्यता देणे

Leave a Reply